Największa wieś Europy – Zabrze na przełomie wieków

Największa wieś Europy – Zabrze na przełomie wieków

Niektórzy mogą zażartować, że Zabrze to największa wieś Europy a przynajmniej taka, polska krypto-wioska. Sądząc po niezbyt górnolotnych internetowych memach i przaśnych dowcipasach, palmę pierwszeństwa, nadal dzielnie dzierżą Radom i Sosnowiec. Dystans wskazany, bowiem o każdym praktycznie mieście można coś śmiesznego i złowieszczego powiedzieć. Często w takich drwinach wskazuje się na bylejakość i sromotę dnia codziennego jak i samego miejsca, brud i biedę. Nic dziwnego, wszystkie wymienione przeze mnie miasta, zostały w stopniu znacznym, dotknięte transformacją po 1989 roku. Nierzadko do dziś czasem nie potrafią się z tego pozbierać.

W PRL- leżące w Aglomeracji Górnośląskiej Zabrze (175 tys. mieszkańców) było kojarzone z szarością przemysłu ciężkiego i czerwienią ruchu robotniczego. W tym najsłynniejszego przodownika pracy (pracujący w tutejszej kopalni ‘Jadwiga’ Wincenty Pstrowski). Przemysł, w postaci 8 kopalń węgla, 3 koksowni i huty żelaza, został w większości zmieciony z powierzchni ziemi po 1989 roku. Z kolei ruch robotniczy niech nam wspomni kilka ongiś stojących komunistycznych pomników w mieście. To jednak nadal było miasto przemysłowe z prawdziwego zdarzenia. Choć wiek wcześniej mogło się faktycznie kojarzyć ze wsią ale wcale nie tą swojską.

Garść ‘słonecznych’ zdjęć z miasta

zabrze ulica wolności zachód słońca

Ulica Wolności na śródmiejskim odcinku. To fragment historycznej ‘szosy węglowej’ z Chorzowa do Gliwic, budowanej w latach 30. XIX wieku. Rzekomo największa wieś Europy a już od 1894 roku jeżdżą tędy tramwaje.

zabrze ulica wolności zachód słońca

Miasto skąpane w Słońcu. Ileż można robić fotografie dokumentacyjne? Zwłaszcza, że będąc na miejscu, w każdej chwili wolnej mogę wyskoczyć z aparatem, oczywiście przy sprzyjających ku takim zdjęciom, warunkom atmosferycznym. I takie dziś tylko zdjęcia w artykule.

największa wieś europy

Rzeźba na placu Wolności pt. ‘Spotkanie z własnym ja’. Motyw utraty ojcowizny, symbolicznie nawiązuje do lat 1945-1948, kiedy to ‘kompleksowo wymieniono’ ludność miejską z niemieckiej na polską. W latach 1915-1945 miasto nazywało się Hindenburg.

największa wieś europy

Widok z placu Krakowskiego w kierunku ul. Lutra. W głębi widać wieżę wodną szpitala klinicznego. Przykład zastosowania tzw. muru pruskiego w architekturze, z 1907 roku.

krzyż papieski zabrze

Krzyż Papieski przy kościele p.w. św. Wojciecha przy Osiedlu Kopernika. W 1999 roku przeniesiono go z gliwickiego lotniska, gdzie stanął na czas spotkania papieża Jana Pawła II z wiernymi.

największa wieś europy

Kościół p.w. św. Anny, oddany do użytku w 1900 roku.

największa wieś europy

Gmach Muzeum Górnictwa Węglowego widziany pod Słońce. Budynek, dwukrotnie przebudowywany, w latach 1875-1927 był siedzibą starostwa powiatu.

Geneza powstania miasta

Odkąd tylko okolice Zabrza zaczęły się gwałtownie rozbudowywać w ramach industrializacji Śląska, od przełomu XVIII/XIX wieku, naturalnym zdawałoby się uzyskanie lokacji miejskiej, tym bardziej, że wieś Zabrze (o rodowodzie XIV-wiecznym) zyskiwała szereg cech miejskich (np. zwartą, kamieniczną zabudowę). Tak powstawały licznie miasta w dzisiejszym GOP: Katowice (prawa miejskie 1865 rok), Chorzów (1868), Sosnowiec (1902).

Jeszcze w połowie XIX wieku Zabrze było pokraczną wioską, wzdłuż rzeki Bytomki (mniej więcej wzdłuż obecnej ul. Staromiejskiej), z rozbudowującymi się osadami przemysłowymi wokół (Alt Zabrze, w rejonie czynnej od 1845 roku stacji kolejowej, Hochberg, Schiller, Guido, Dorotha, Sand-Kolonie [Kolonia Piaskowa czyli późniejsza część zwana Zandką]). W 1873 roku po raz pierwszy zrodził się pomysł na uzyskanie praw miejskich, lecz szersze kręgi decyzyjne nawet się nie dowiedziały o tym. W 1875 roku zabrski, nowopowstały sejmik powiatowy po raz pierwszy wniósł interpelację do króla pruskiego o nadanie praw miejskich, po uprzednim połączeniu wsi z okolicznymi koloniami przyfabrycznymi. Odpowiedź była odmowna.

Nie bez przyczyny napisałem sejmik powiatowy. Dwa lata wstecz w Rejencji Opolskiej, gdzie leżało Zabrze, doszło do pruskiej reformy administracyjnej w wyniku której powstał m.in. powiat zabrski. Z części powiatów gł. gliwickiego i bytomskiego wyłączono oraz zgrupowano w sumie 16 wsi. Wyjątkowo już ludnych liczących blisko 39 tys. osób. Logicznym następstwem byłoby uzyskanie lokacji miejskiej dla ośrodka powiatu, lecz tak się nie stało. Wytworzyła się dziwna sytuacja gdzie siedzibą powiatu nie było miasto a wieś. Jest to jedyny znany mi przypadek w II Rzeszy (1871-1918).

Zabrze – największa wieś Europy

Długo później, bo w 1905 roku, dochodzi do kolejnej istotnej okazji nadania praw miejskich. W ramach kolejnej, ogólnej reformy, powstaje Zabrze ‘na nowo’ z połączenia trzech dużych, przemysłowych wsi. Dokładniej Starego Zabrza, Małego Zabrza i Doroty. Lecz udało się tylko to. Król pruski Wilhelm II, nadal nie wyrażał zgody na uzyskanie praw miejskich.

Z punktu widzenia Zabrza, nie przeszkadzało to zbytnio w dalszym rozwoju przestrzenno-infrastrukturalnym. Tak czy siak wieś szybko zyskiwała atrybuty charakterystyczne dla miasta, ze względu na ciągle się rozwijający ciężki przemysł a co za tym idzie napływ mieszkańców. W 1914 roku, w przeddzień tzw. Wielkiej Wojny, w Zabrzu funkcjonuje kilkadziesiąt zakładów pracy, w tym 2 kopalnie, 2 huty żelaza i jedna szkła oraz 2 browary. Jezdnie dogodnie brukowane i kanalizowane. Działa poczta, telegraf i lokalna centrala telefoniczna (od 1911). Rozrywkę zapewnią nam m.in. pięć kin (w tym największe na Śląsku – ‘Roma’), służbę medyczną – dwa szpitale a transport – trzy linie elektrycznego tramwaju (od 1897). Według spisu ludnościowego w 1910 roku Zabrze liczy sobie 63 tys. mieszkańców i jest nieoficjalnie już postrzegana jako największa wieś Europy.  

Pozostałe fotografie

kopalnia makoszowy

Kopalnia ‘Makoszowy’ o wschodzie Słońca. Tarcza słoneczna akurat przechodzi przez wieżę basztową kopalni ‘Pokój’ w Rudzie Śląskiej.

kopalnia makoszowy
koksownia jadwiga

Koksownia ‘Jadwiga’, ostatnia działająca w mieście, od 1884 roku.

kopalnia guido

Szyb po dawnej kopalni węgla Guido (1871-1927). Dziś to muzeum, w którym możemy zjechać nawet 320 metrów pod ziemię. Podobnie jak w Wieliczce, Bochni (kopalnictwo soli) i Tarnowskich Górach (kopalnictwo srebra). Obecnie żywy jest pomysł wpisania zabrzańskiego górnictwa (3 skanseny plus sztolnia i muzeum) na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Wieliczka i Tarnowskie Góry już tam widnieją (wpisy odpowiednio z 1978 i 2017).

stacja zabrze

Wylot ze stacji Zabrze w kierunku katowickim. Właście wyjechał skład trakcyjny typu pendolino do Warszawy i dalej, Trójmiasta.

stacja zabrze

W oczekiwaniu na poranny pociąg w kierunku Wrocławia lub Katowic. Dość częste w moim życiu, gorzej ze sprzyjającym oświetleniem.

Uzyskanie praw miejskich

Okres I Wojny Światowej to czas przełomowy – upadają Prusy i powstają w okrojonej formie Niemcy, odradza się Polska. Dla Śląska oznacza to batalię o przynależność narodową m.in. poprzez zrywy trzech powstań (1919, 1920, 1921) oraz w ich następstwie – plebiscytu. W jego wyniku Zabrze zostaje na terenach niemieckich (51% za Niemcami w powiecie i 59% we wsi). Przesunięcie części przemysłu ze strony polskiej na niemiecką, ośrodków decyzyjnych z Katowic i Chorzowa (te miasta przypadły odrodzonej Polsce) oraz przyjęcie części niemieckich imigrantów, powoduje, że Zabrze w końcu musi otrzymać prawa miejskie. Dzieje się to 1.10.1922 roku. Miasto liczy sobie 70 tys. mieszkańców.

Niejasnym są przyczyny dlaczego tak długo zwlekano z pozytywną decyzją odnośnie lokacji miejskiej. To osobliwe bo wiele mniej znaczących ośrodków otrzymywało ją niemal od ręki. Faktem jest, że było to na rękę miejscowym przemysłowcom, których działalność była mniej skrępowana przepisami na terenach wiejskich aniżeli w miastach. Dodatkowo unikali także niektórych świadczeń komunalnych. Najważniejszym zabrzańskim fabrykantem był hr. Guido Henckel von Donnersmarck, który założył pod wsią, jeden ze słynniejszych zakładów metalurgicznych, całej Europy. Chodzi o Hutę Donnersmarcka – późniejszą Hutę Zabrze. To m.in. on miał wywierać istotny wpływ na decyzyjność królewskich urzędników, mając tam ‘swoich’. Ile w tym prawdy nie wiem.

Największa wieś Europy – wątpliwości

Niektóre źródła internetowe twierdzą coś zupełnie innego, to, że największą wsią kontynentu tamtego okresu, była inna miejscowość – Bałuty. Wtedy było to Imperium Rosyjskie a dziś są one dzielnicą Łodzi. Podobnież, w 1915 roku, okupacyjne władze niemieckie, włączając bałucką wieś w obręb miasta, doliczyli się nawet 100 tysięcy mieszkańców. Dla porównania, przedwojenne miasta gubernialne, jak Łomża, Piotrków czy Płock, liczyły z reguły nie więcej jak 40 tys.

Nigdzie w polskojęzycznych źródłach nie znalazłem sensownej statystyki tyczącej się, struktury ludnościowej wsi byłej Kongresówki. Dane mogły być zawarte w m.in. jedynym powszechnym spisie ludności, jaki się odbył w Imperium Rosyjskim (1897). Faktem jest, że ówczesne osady wokół fabrycznej Łodzi były sporo przeludnione. Jednak nadal nie równa się to oficjalnej liczbie ludności. W Imperium nagminnym było zjawisko nierejestrowania się biednej ludności, po przemieszczeniu się ze wsi do osad fabrycznych. Tymczasem w Prusach praktycznie musiał być odnotowany każdy ruch ludnościowy.

Jeśli chodzi o Zabrze zadziałał prawdopodobnie jeszcze aspekt informacyjny. W końcu leżało ono na terenie Prus, które uchodziły za państwo pierwszorzędne cywilizacyjnie. To co działo się w Prusach, to odbijało się niejako szerokim echem w całej Europie. W przeciwieństwie do Rosji, którą Zachód (do czasu) w ogóle nie zaprzątał sobie głowy.

krzyż przydrożny zachód

Definitywny zachód Słońca na koniec. Krzyż gdzieś w śródpolnych drogach, pogranicza Zabrza i gminy Zbrosławice. Miasto tradycyjnie nie kojarzy się z rolą ani zielenią. A jednak, w PRL w obrębie miasta działało 5 PGRów, powstałych na zrębach folwarków, poniemieckich fabrykantów.

2 thoughts on “Największa wieś Europy – Zabrze na przełomie wieków

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *