Stare miasto w Środzie Śląskiej – czyli coś o prawie lokacyjnym

Stare miasto w Środzie Śląskiej – czyli coś o prawie lokacyjnym

W dzisiejszym poście zajmę się innym, urokliwym miasteczkiem dolnośląskim. Zawsze zresztą staram się odnajdywać jakieś ciekawostki topograficzne czy historyczne, które są nadrzędną cechą charakterystyczną dla danego miejsca. A tych historii jest przecież bez liku. Dziś zajmę się średniowiecznym prawem lokacyjnym. Brzmi na pozór groźnie. Przykładem tego będzie stare miasto w Środzie Śląskiej.

Środa Śląska to miasteczko leżące na Nizinie Śląskiej, niedaleko Wrocławia (jakieś 15 km od granicy miasta i kolejne 15 km do wrocławskiego rynku). Choć nieduże – liczy sobie ok. 9500 mieszkańców – to jest siedzibą odrębnego powiatu. Miejscowość wykształciła się jako osada targowa jeszcze w XII wieku, niemal dokładnie w połowie szosy z Wrocławia do Legnicy. W obu przypadkach do historycznych rynków tych miast (z rynku średzkiego) jest ok. 30 km. Dziś tą odległość przejedziemy szybko i wygodnie samochodem czy koleją. Lecz tysiąc lat wstecz, była to odległość do pokonania wozem, rozłożona nawet na dwa dni. Stąd istotna była lokacja mniejszych ośrodków pomiędzy większymi, by móc po drodze pohandlować, odpocząć czy napoić konie. Pośrednio tak powstała Środa.

Stare miasto w Środzie Śląskiej – nietypowy układ urbanistyczny

Środa Śląska jest miasteczkiem, które wyróżnia się rzadkim układem urbanistycznym, co jest związane z dawnym prawem lokacyjnym. Po pierwsze to co rzuca się nam w oczy to wrzecionowaty, wydłużony kształt rynku (formalnie placu Wolności), wzdłuż osi, historycznej szosy wschód-zachód. Wokół placu po obu stronach szerokim łukiem rozsiadła się stara zabudowa kamieniczna, którą możemy oglądać do dziś. Środa Śląska miała to szczęście, że oszczędziła je ostatnia wojna światowa i Rosjanie nie urządzili tu swojego ‘karnawału’, jak to mieli w zwyczaju w większości miast Śląska.

Fakt, że rynek ma taki kształt, bierze się z czasów przedlokacyjnych. To znaczy, że miasta nie założono w dotąd niezamieszkałym terenie a na zrębach już istniejącej wsi. W przypadku Środy Śląskiej rynku nigdy na nowo nie uregulowano, tylko pozostawiono w takim kształcie, jaki już funkcjonował, gdy był centralnym punktem wsi.

Stare miasto w Środzie Śląskiej, nie takie okrągłe

Inną ważną sprawą jest kształt urbanistyczny pierwotnego założenia miejskiego. To zobaczymy już z perspektywy powietrznej. Wtedy dokładnie widzimy, że średzka starówka ma plan niemal dokładnie kwadratowy, podczas gdy większość starówek na ziemiach polskich jest owalnicowa. Ten fakt bierze się z nietypowego nadania lokacyjnego, to znaczy zbioru zasad, na jakich zakładano nowe miasta w średniowieczu.

W przypadku Środy pierwotnym prawem lokacyjnym miało być prawo flamandzkie. Prawdopodobnie dlatego, że pierwszymi trwałymi osadnikami w okolicy byli osadnicy niderlandzcy, sprowadzeni przez Piastów Śląskich. Lokacyjne prawo flamandzkie faworyzowało prosty, szachownicowy układ zabudowy i pól. Stąd, nowe wtedy miasto zamknięto w kwadracie o boku ok. 400 metrów, co daje jakieś 16 ha gruntu (odpowiednik 1 łana flamandzkiego).

”Nowe” prawa miejskie – lokacja na prawie średzkim

Wiemy natomiast, że w 1235 roku, ówczesny właściciel średzkich włości – książę śląski, Henryk Brodaty, zmienia rodzaj formalnej lokacji, w ramach dalszej ‘rozbudowy’ osady. Prawo flamandzkie miało zostać zamienione na magdeburskie. To zmiana czysto formalna. Tu chodziło głównie o rodzaj zwierzchności.

Prawo magdeburskie kładło nacisk na to aby zakładane osady stawały się ‘dobrem ogółu’ (pierwsze samorządy), podczas gdy książęcej elicie piastowskiej, chodziło o to aby nowe miasta były raczej tworami prywatnymi (książęce, królewskie lub kościelne etc.). Tak utworzono jedną z kilku, mieszanych odmian prawa lokacyjnego – prawo średzkie.

Nazwa prawa zawsze brała się od pierwszej miejscowości, lokowanej na nowych zasadach. Tego typu lokacja gwarantowała prawa mieszczan, lecz mniejsze, niż to było w przypadku jej zachodnich odpowiedników (prawo lubeckie czy magdeburskie). Prawo średzkie charakteryzowało się m.in. znacznym ograniczeniem kompetencji samorządu (o ile takowy był w ogóle powołany), zaś niemała część dochodów miasta (ok. 1/3) wpadała do kieszeni właściciela osady.

Prawo średzkie szybko stało się popularną odmianą prawa lokacyjnego. Formalnie Środę Śląską lokowano w 1235 roku na prawie magdeburskim oraz ponownie trzy lata później – na średzkim. Niebawem, w jego oparciu, założono inną wieś targową, niedaleko Środy – Kostomłoty. Z biegiem czasu prawo rozprzestrzeniło się po całym Śląsku i dalej. Chętnie sięgali po nie możnowładcy Wielkopolski i Małopolski. Do XV wieku, gdy prawo zanikło, lokowano na jego zasadach 115 miast i setki wsi na ziemiach polskich.

Pochodzenie nazwy miasta

Nazwa miasteczka bierze się jak, łatwo się domyśleć, od dnia tygodnia. Pierwszy przywilej lokacyjny potwierdzał fakt, że osada – jeszcze wtedy wiejska – ma prawo do organizacji targu, co najwyżej raz w tygodniu – w środę. Przy czym była to raczej wersja zwyczajowa nazwy, ponieważ w pierwotnych dokumentach występuje łacińska wersja Novoforum. Ją z biegiem czasu spolonizowano na Nowy Targ oraz zgermanizowano jako Neumarkt. Tą ostatnią nazwę miasteczko nosiło od czasów wojen śląskich (połowa XVIII wieku) do 1945 roku. A więc w czasach formalnego panowania Niemców.

Kiedy po ostatniej wojnie Śląsk przypadł znowu Polsce, powrócono do nazwy Środa, by nie dublować nazwy podhalańskiego Nowego Targu. Dodano także w nazwie przymiotnik topograficzny Śląski, by móc odróżnić miejscowość od innego miasta – Środy Wielkopolskiej – leżącej przy szosie Poznań-Kalisz.

Dziś Środa Śląska to ładne miasteczko i lokalny ośrodek usługowo-rolniczy dla tej części rozległej doliny Odry. Coraz częściej wybierane jako miejsce zamieszkania dla wrocławskich mieszczuchów. Środa Śląska zaskakuje do dziś mnogością zabytkowych domów a także dobrym zachowaniem średniowiecznych murów miejskich (w sumie z 1,8 km ocalał do dziś kilometr).

Środa Śląska – różne zdjęcia

stare miasto w środzie śląskiej

Stare miasto w Środzie Śląskiej. Widok ogólny pl. Wolności (rynku).

stare miasto w środzie śląskiej

Od strony wschodniej placu znajdziemy ten pomnik z 1913 roku – Rolanda. Bohater Pieśni o Rolandzie – najstarszego zachowanego na świecie eposu rycerskiego, symbolizuje setną rocznicę zwycięstwa Niemców nad Napoleonem.

stare miasto w środzie śląskiej
stare miasto w środzie śląskiej

Centrum rynku wypełnia stary ratusz oraz tzw. blok śródrynkowy.

stare miasto w środzie śląskiej

Średzki ratusz to XIV-wieczny gotyk, z elementami późniejszych rozbudów. Posiada jedną z bardziej zdobnych i oryginalnych fasad gotyckich na Śląsku.

stare miasto w środzie śląskiej
stare miasto w środzie śląskiej

Jak w wielu śląskich miasteczkach główny plac miasta nadal funkcjonuje jako główny parking miejski.

stare miasto w środzie śląskiej

Zachodnią część placu zamyka gotycki kościół p.w. św. Andrzeja Apostoła. Jego nietypowy kształt wynika z zarzuconej pierwotnej koncepcji. W XIV wieku pieniędzy wystarczyło tylko na część widoczną po prawej. Z biegiem lat, w następnym stuleciu, dobudowano właściwą nawę oraz osobną dzwonnicę.

stare miasto w środzie śląskiej

Tu widoczna w głębi późnogotycka dzwonnica.

stare miasto w środzie śląskiej

Na płocie okalającym kościół wystawa typu miasto wczoraj i dziś.

stare miasto w środzie śląskiej

Jeśli ktoś chce odkrywać dalej historię regionu, na przykładzie konkretnych miejsc, to zapraszam na przykład tu:

11 thoughts on “Stare miasto w Środzie Śląskiej – czyli coś o prawie lokacyjnym

  1. Oj, przypomniały mi się czasy liceum. Wtedy to dzięki “Pieśni o Rolandzie ” poznałam piękne słowo “ariergarda”. Dzięki niemu zwykle na wycieczkach szkolnych dbałam właśnie o tę formację i zawsze wyznaczałam osoby odpowiedzialne za straż tylną. Bez zabezpieczenia na tyłach nie ma zwycięstwa. 🙂

  2. Kiedy jadę pociągiem, często mijam to miasto. Śmieję się z nazwy, bo taka ciekawa i inna. 🙂 Nie ma co się śmiać, tylko wysiąść z pociągu i ruszać na zwiedzanie niezwykle ciekawego miasta.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *