Stare Miasto w Będzinie – czy raczej jego widmo

Będzin w Aglomeracji Katowickiej (57 tys. mieszkańców) nie kojarzy się z niczym chyba, prócz zamku. U stóp wzgórza zamkowego przysiadła zniszczona starówka. Stare miasto w Będzinie, gdzie ponoć diabeł mówi dobranoc. Ciężko w okolicy odnaleźć ślady średniowiecznej świetności miasta.

Trochę historii

Po zjednoczeniu Polski przez ostatnich Piastów – Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, Będzin zyskał na znaczeniu. Stał się miastem królewskim o strategicznym położeniu nad samą granicą Królestwa Polskiego oraz przy trakcie z Królestwa Polskiego do Czech i Niemiec. Ten drugi król, wedle przysłowia – zastał Będzin drewniany, a zostawił murowany. To za jego panowania wzniesiono tutejszy zamek, lokowano miasto na prawie magdeburskim (1358), następnie otoczono je murami (które ukończono w 1364 roku) a w miejscu wcześniejszego drewnianego kościoła wzniesiono kościół murowany.

Poszczególni królowie, dbając o swoją własność, obdarowywali je coraz to nowymi przywilejami, nie zapominając także o żydowskiej ludności. I tak na przykład Kazimierz Jagiellończyk ustanowił prawo składu soli (1464). Aleksander Jagiellończyk potwierdził wszystkie przywileje i uwolnił będzinian od wszystkich ceł na terenie swego królestwa (1502). Zygmunt August z kolei zezwolił na organizację pięciu jarmarków rocznie (1565), co powoduje dodatkowy impuls do rozwoju.

Dalsze stulecia już nie były tak łaskawe dla Będzina: wielkie pożary (m.in. 1616), wojna polsko-szwedzka (1655), zabór pruski (1795-1815) i zabór rosyjski.

Stare Miasto w Będzinie – zdjęcia

stare miasto w będzinie

Starówce przygląda się tutejszy, odrestaurowany zamek. Więcej o nim przeczytacie w innym, moim poście:

stare miasto w będzinie

Wszędzie na będzińskiej starówce straszą jakieś XIX-wieczne rudery.

stare miasto w będzinie

Fragment pl. Kazimierza Wielkiego. To dawny Stary Rynek. Te domy pamiętają jeszcze Będzin sprzed wieku.

stare miasto w będzinie

Naroże placu a w nim…

stare miasto w będzinie

Co roku ubywa domów w okolicy. W miejsce pustych placów nie powstaje nic.

stare miasto w będzinie

Rybny Rynek, jeden z kilku placów średniowiecznego Będzina. Widoczny już na XIV-wiecznym planie miasta. Jak sama nazwa wskazuje, handlowano tu kiedyś m.in. rybami. Dziś sprowadzony do roli zdegradowanego podwórka i parkingu.

stare miasto w będzinie

Jeden z niewielu reliktów zamierzchłych czasów. XIV-wieczne mury obronne, wzniesione z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Za mną ul. Modrzejowska. W miejscu gdzie stoję dziś jest mały park ale pierwotnie, w XIX wieku, był żydowski kirkut.

stare miasto w będzinie

Zaułki będzińskie. Kamienica z przejściem bramnym (do Al. Kołłątaja, widok od pl. 3 Maja, tzw. Brama Cukermana) mieściła w międzywojniu prywatną żydowską bożnicę Nuhima Cukermana. Była jedną z kilku bożnic w mieście. W szczytowym okresie na początku XX wieku Żydzi stanowili 2/3 mieszkańców miasta.

Powolny upadek

Wartym odnotowania w dzisiejszym poście jest rok 1802 gdy to właściciele Będzina – Hohenzollernowie – sprzedali swój będziński majątek, za kwotę 983 talarów, jego mieszkańcom. Odtąd miasto stało się prywatną własnością tutejszej ludności. Na majątek ów składał się m.in. zamek, u progu nowego wieku bardzo zniszczony, a jeszcze później splądrowany przez Rosjan. Po latach władze rosyjskie nakazały ruinę rozebrać a pozyskany kamień wykorzystać do brukowania miejskich ulic. Będzinianie na to nie przystali i obiekt zabezpieczono w latach 30. XIX wieku.

XIX wiek to czas rozwoju okolicznych osad przemysłowych, szczególnie na terenie dzisiejszego Sosnowca czy Dąbrowy, zwłaszcza gdy odkryto w okolicy bogate złoża węgla. Mimo nowych dobrodziejstw cywilizacji (np. w 1859 roku dociera do Będzina pierwszy pociąg z Warszawy) czy awansu administracyjnego (w 1867 roku utworzony zostaje powiat będziński, obejmujący także rejon Dąbrowy, Sosnowca i Zawiercia), to jednak samo Stare Miasto zaczyna podupadać. Kolejne stulecie tylko przypieczętowało upadek. W PRL nie remontowaną starówkę zaczęto powoli wyburzać. Ostatecznie zlikwidowano częściowo Stary Rynek a resztę kamienic rozjechano buldożerami. W 1978 roku środkiem dawnej starówki oddano do użytku dwujezdniową drogę szybkiego ruchu.

stare miasto w będzinie

Kościół p.w. św. Trójcy z 1363 roku, potem rozbudowywany co najmniej dwukrotnie. W tych dniach wieża znajdowała się akurat w remoncie (nawa już po). Jeszcze pół wieku temu kościół był zasłonięty przez liczne przyrynkowe kamienice. Tak, rynkowe, bowiem stoję w jego dawnym miejscu.

stare miasto w będzinie

W latach 70. w celu usprawnienia komunikacji zbiorowej i samochodowej śladem dawnego rynku wytyczono nową drogę Będzin – Dąbrowa Górnicza, bezpowrotnie go niszcząc. Kamienice w tle kiedyś stały przy placu. Przy okazji na trasie obwodowej (Kołłątaja, Małobądzka) pojawiły się tramwaje, tym samym wyrzucając je z centrum miasta i utrudniając do nich dostęp.

stare miasto w będzinie

A zamek stoi niewzruszony…

stare miasto w będzinie
stare miasto w będzinie

Widok na Al. Kołłątaja, resztki starówki oraz os. Syberkę w tle, gdzie przesiedlono część mieszkańców przebudowywanego centrum.

stare miasto w będzinie

Widok na aleje w kierunku dąbrowskim.

Nowe Centrum – plac 3 Maja

stare miasto w będzinie

Plac 3 Maja to zakończenie będzińskiego deptaka (ul. Małachowskiego). Deptak rozciąga się pomiędzy nim a dworcem kolejowym. Sam plac wytyczono w XIX wieku jako rodzaj nowego, reprezentacyjnego rynku. Wokół niego zaczęły powstawać wtedy nowe obiekty m.in. gmach banku (widoczny na wprost).

stare miasto w będzinie
stare miasto w będzinie

Jak widać, okoliczne kamienice licznie zamieszkują gołębie.

stare miasto w będzinie

Na placu stoi taki obelisk ku czci Poległych za Wolną Polskę.

Stare miasto w Będzinie to nie jedyny przykład urbanistycznej degradacji historycznego centrum miasta. Zobaczmy to na przykładzie Malborka:

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.